શું આપણું પ્રાચીન જ્ઞાન ખરેખર "વૈકલ્પિક" છે?

 

મેડિકલ માર્કેટિંગની માયાજાળ ?: આપણે પ્રાચીન જ્ઞાનને "વૈકલ્પિક" શા માટે કહીએ છીએ?

અમે છેલ્લા એકાદ દાયકાથી મારી પત્નીને એક્યુપંક્ચરિસ્ટ પાસેથી મળેલી સારવાર અને તેનાથી થયેલા સ્વાસ્થ્ય લાભો વિશે ચર્ચા કરી રહ્યા હતા. મારા ભાઈએ આ પ્રાચીન પદ્ધતિઓ માટે એક શબ્દ વાપર્યો - "વૈકલ્પિક દવાઓ" (Alternative Medicines). આ વાતચીતે મને વિચારવા મજબૂર કર્યો કે - આપણે યોગ, એક્યુપંક્ચર, એક્યુપ્રેશર અને સમાન ઉપચાર પદ્ધતિઓને આધુનિક દવાઓના 'વિકલ્પ' તરીકે કેમ જોઈએ છીએ? જ્યારે વાસ્તવમાં તો આધુનિક દવાઓ પોતે જ એ પ્રાચીન જ્ઞાનનો એક વિકલ્પ અને ત્વરિત ઉપાય (quick fix) છે. અને અહીંથી જ આ બ્લોગની પ્રેરણા મળી.

માનવ ઇતિહાસના લાંબા ગાળામાં, આપણે "દવા" ને જે રીતે વ્યાખ્યાયિત કરીએ છીએ તેમાં એક મોટું અને કદાચ વ્યવસ્થિત રીતે વિચારેલું પરિવર્તન આવ્યું છે. હજારો વર્ષો સુધી, મનુષ્યો સ્વાસ્થ્ય જાળવવા માટે કુદરતના કીમિયા - મૂળ, છાલ, ખનિજો અને જીવનશૈલીના સંસ્કારો પર નિર્ભર હતા. આજે, આ સમયની એરણ પર ખરી ઉતરેલી પરંપરાઓને "વૈકલ્પિક દવા" તરીકે હાસિયામાં ધકેલી દેવામાં આવી છે. બીજી બાજુ, આધુનિક ફાર્માકોલોજી, જે માંડ બસો વર્ષ જૂની છે, તેણે "મુખ્ય પ્રવાહ" (Mainstream) હોવાનો દાવો કરી લીધો છે. આ શબ્દાવલિમાં ફેરફાર એ માત્ર ભાષાની રમત નથી; તે આપણે ઉપચાર, નફો અને માનવ શરીરને જે રીતે જોઈએ છીએ તેમાં આવેલો મૂળભૂત બદલાવ છે.

ભાષાકીય જાળ: જૂનું વિરુદ્ધ નવું

આ પૂર્વધારણા સરળ છે: પ્રાચીન પદ્ધતિઓને "વૈકલ્પિક" તરીકે લેબલ કરવી એ આધુનિક બ્રાન્ડિંગનો એક ઉત્તમ નમૂનો છે. પ્રયોગશાળાની બહારની કોઈપણ વસ્તુને "અન્ય" તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરીને, ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગે સફળતાપૂર્વક તેના ઉત્પાદનોને 'ડિફોલ્ટ' અથવા મુખ્ય તરીકે સ્થાપિત કર્યા છે.

• પ્રાચીન દવા: આયુર્વેદ, પરંપરાગત ચાઈનીઝ મેડિસિન (TCM) અને સ્વદેશી વનસ્પતિશાસ્ત્ર જેવી પદ્ધતિઓ સદીઓના માનવ અનુભવ દ્વારા પરખાયેલી (Peer-reviewed) છે.

• આધુનિક દવા: જોકે તે ઈમરજન્સી અને ગંભીર ઈજાઓની સારવારમાં અદભૂત છે, પરંતુ તે સાપેક્ષ રીતે નવી છે, જે ઘણીવાર શરીરને એક સંકલિત પ્રણાલીને બદલે જુદા જુદા ભાગોના સંગ્રહ તરીકે જુએ છે.

---

બે વિભિન્ન વિચારધારાઓની કથા

આ બે વિશ્વ વચ્ચેનો તફાવત માત્ર સાધનોનો નથી; તે તેમના મૂળ ઉદ્દેશ્ય વિશે છે.

લક્ષણ	પ્રાચીન/પરંપરાગત દવા	આધુનિક ફાર્માકોલોજી
પ્રાથમિક ધ્યેય	બીમારીના મૂળ કારણને નાબૂદ કરવું.	લક્ષણોનું સંચાલન કરવું.
અભિગમ	વ્યક્તિના પ્રકૃતિ/બંધારણ મુજબ વ્યક્તિગત.	પ્રમાણિત (બધા માટે એક સરખા) ડોઝ.
સમયગાળો	લાંબા ગાળાની સુખાકારી અને નિવારણ.	ટૂંકા ગાળાની રાહત અને તાત્કાલિક હસ્તક્ષેપ.
આર્થિક પરિબળ	ઓછી કિંમત, કુદરત દ્વારા પ્રાપ્ય.	ઊંચી કિંમત, નફો અને પેટન્ટ દ્વારા સંચાલિત.
તત્વજ્ઞાન	શરીર એક ઇકોસિસ્ટમ તરીકે.	શરીર એક મશીન તરીકે.

---

વપરાશનો નફો

આધુનિક આરોગ્યસંભાળમાં એક સ્વાભાવિક હિત સંઘર્ષ (conflict of interest) રહેલો છે: સાજો થયેલો દર્દી એ ગુમાવેલો ગ્રાહક છે. કુદરતી અને પ્રાચીન દવાઓની પેટન્ટ મેળવવી મુશ્કેલ છે. તમે આદુ, હળદર કે ધ્યાન (meditation) પર માલિકી હક ન મેળવી શકો. આ ઉપાયો સસ્તા અને સરળતાથી ઉપલબ્ધ હોવાથી, તેમાં મોટા ઉદ્યોગોને રોકાણ કરવાનું ખાસ પ્રોત્સાહન મળતું નથી.

બીજી તરફ, આધુનિક દવા 'વપરાશ-કેન્દ્રી' છે. તે "દરેક બીમારી માટે એક ગોળી" ના મોડેલ પર ચાલે છે. આનાથી એવી સંસ્કૃતિ ઊભી થઈ છે જ્યાં આપણે જીવનશૈલીમાં મહેનત માંગી લેતા ફેરફાર કરવાને બદલે ત્વરિત ઉપાય (quick fix) ની સુવિધાને પ્રાથમિકતા આપીએ છીએ. જ્યારે કટોકટીમાં આધુનિક દવાઓ જીવન બચાવે છે, ત્યારે ક્રોનિક (લાંબા ગાળાના) રોગોમાં તેમનું વર્ચસ્વ સાચા ઉપચારને બદલે નિર્ભરતાનું ચક્ર બનાવે છે.

મુખ્ય વિચાર: પૂર્વજોના જ્ઞાનને "વૈકલ્પિક" કહીને, આપણને એવું માનવા માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે કે સ્વાસ્થ્ય એ બોટલમાં વેચાતી કોઈ વસ્તુ છે, નહીં કે કુદરત સાથેના આપણા સંબંધો દ્વારા કેળવવાની બાબત.

સંતુલન પુનઃસ્થાપિત કરવું

આપણે એકને પસંદ કરીને બીજાને નકારી દેવાની જરૂર નથી. આરોગ્યસંભાળનું ભવિષ્ય કદાચ "ઈન્ટિગ્રેટિવ મેડિસિન" (Integrative Medicine) માં રહેલું છે - જેમાં આધુનિક વિશ્વની સચોટ નિદાન ક્ષમતા અને ઈમરજન્સી સેવાઓનો ઉપયોગ થાય, અને સાથે જ પ્રાચીન વિશ્વનું મૂળ કારણ શોધતું અને આત્મા-કેન્દ્રી જ્ઞાન જળવાઈ રહે.

હવે સમય આવી ગયો છે કે આપણે આપણા પૂર્વજોના જ્ઞાનને ગૌણ વિકલ્પ તરીકે જોવાનું બંધ કરીએ અને તેને જે છે તે સાચા સ્વરૂપે જોઈએ: માનવ અસ્તિત્વનો પાયો.